ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هانا بە نیگەرانییەکی قووڵەوە لەئاست بەڵگە پەرەسەندووەکانی داڕمانی بژێوی ژیانی هاووڵاتیان لە ئێراندا، سەرنجی ڕای گشتی و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ ڕادەکێشێت بۆ ڕاپۆرتی بەڵگەدارکراوی ڕۆژنامەی “شەرق” لەژێر ناونیشانی “تاران، شاری گیرفانە بەتاڵەکان”.
ئەم ڕاپۆرتە وێنەیەکی جەرگبڕ لە ژیانی ڕۆژانەی ئەو هاووڵاتیانە دەخاتە ڕوو کە نەک لە پەراوێزی کۆمەڵگادا بن، بەڵکو لە نێوان فەرمانبەران، مامۆستایان، خانەنشینان، مووچەخۆران و ئەو خێزانانەدان کە تا چەند ساڵ لەمەوبەر بەشێک لە چینی ناوەڕاستی شارنشین دادەنران. ئەوەی ئەمڕۆ لە تاراندا دەبینرێت تەنها کەمبوونەوەی خۆشگوزەرانی نییە، بەڵکو داڕمانی هێدی هێدیی ملیۆنان کەسە بۆ ژێر کەمترین پێوەرەکانی ژیانی مرۆیی.
یەکێک لە گرنگترین دۆزینەوەکانی ئەم ڕاپۆرتە، گەڕانەوەی بەربڵاوی “قەرزە” یە بۆ دابینکردنی سەرەتاییترین پێداویستییەکانی ژیان. شەرق باسی ئەو هاووڵاتیانە دەکات کە بۆ کڕینی کاڵا زۆر پێویستەکان، لەوانەش خۆراکی ڕۆژانە، ناچارن قەرز لە دەفتەری دووکانە خۆجێییەکاندا تۆمار بکەن. لە بەشێکی ڕاپۆرتەکەدا هاتووە کە زۆرێک لە خێزانەکان تا کۆتایی مانگ توانای دابینکردنی تێچووە سەرەتاییەکانی ژیانیان نییە و کڕینی قەرزە جارێکی دیکە بووەتەوە بە بەشێک لە ئابووریی ڕۆژانەی خەڵک.
ڕاپۆرتەکە هەروەها باس لەوە دەکات کە هەندێک لە هاووڵاتیان چیتر توانای کڕینی ئاسایی میوە و ماددەی خۆراکییان نییە و لە جیاتی کڕینی بە کیلۆ، تەنها چەند دەنکە میوەیەک دەکڕن. ئەم گۆڕانکارییە لە شێوازی بەکاربردن تەنها بابەتێکی ئابووری نییە؛ دۆخێکی لەم شێوەیە نیشاندەری کەمبوونەوەی دەستڕاگرتنی هاووڵاتیانە بە خۆراکی گونجاو و دابەزینی بەردەوامی ئاستی ژیانە.
لە ڕوانگەی مافی مرۆڤەوە، ئەم دۆخە تەنها نیشاندەری هەژاریی ئابووری نییە، بەڵکو نیشانەی پێشێلکردنی بەربڵاوی مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤە.
بەپێی ماددەی ٢٥ی جاڕنامەی جیهانیی مافەکانی مرۆڤ، هەر کەسێک مافی هەیە خاوەنی ئاستێکی گونجاوی ژیان بێت بۆ دابینکردنی تەندروستی و خۆشگوزەرانی خۆی و خێزانەکەی، لەوانەش خۆراک، پۆشاک، نیشتەجێبوون، چاودێریی پزیشکی و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییە پێویستەکان.
هەروەها ماددەی ١١ی پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان کە کۆماری ئیسلامیی ئێرانیش پەیوەست بووە پێوەی، مافی هەر مرۆڤێک بە بەهرەمەندبوون لە ئاستێکی گونجاوی ژیان، لەوانەش خۆراکی پێویست و باشتربوونی بەردەوامی بارودۆخی ژیان بە فەرمی دەناسێت.
گەڕانەوەی قەرزەکردن بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکان، کەمبوونەوەی بەکاربردنی ماددە خۆراکییە سەرەکییەکان، ناتوانیی خێزانەکان لە دابینکردنی تێچووە ڕۆژانەکان و پشتبەستنی ڕۆژاوڕێژ بە تۆڕە نەفەرمییەکانی قەرز، هەموویان نیشانەی لاوازبوونی جیددیی مافی ژیانی شایستە و مافی بەهرەمەندبوون لە کەمترین بژێوی مرۆیین.
ئەوەی ڕاپۆرتەکەی شەرق وێنای دەکات، تەنها قەیرانی داهات نییە؛ ئەم ڕاپۆرتە باسی داڕمانی هێدی هێدیی کەرامەتی مرۆیی دەکات. کاتێک خێزانەکان بۆ کڕینی نان، میوە، دەرمان یان پێداویستییە سەرەکییەکانی دیکە ناچار بە قەرزکردنی ڕۆژانە دەبن، کۆمەڵگە ڕووبەڕووی دۆخێک دەبێتەوە کە تێیدا بەشێکی گەورەی هاووڵاتیان چیتر توانای بەهرەمەندبوونیان لە کەمترین پێوەرەکانی ژیان نییە.
ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هانا جەخت دەکاتەوە کە بەرپرسیارێتی سەرەکیی ئەم دۆخە لە ئەستۆی کۆماری ئیسلامیی ئێراندایە. چەندین دەیە خراپبەڕێوەبردنی پێکهاتەیی، گەندەڵی بەربڵاو، نەبوونی شەفافییەت، سەرکوتکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی، پێشینەدان بە ئامانجە ئەمنیی و ئایدۆلۆژییەکان لەسەر خۆشگوزەرانی گشتی، و شکستی بەردەوام لە دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی هاووڵاتیان، ملیۆنان ئێرانی خستووەتە بەردەست هەژاری، بێبەشی و نائەمنیی ئابووری.
هانا بە توندترین شێواز کات و دۆخی ئێستا سەرکۆنە دەکات و هۆشداری دەدات کە پێشێلکردنی بەردەوامی مافە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی خەڵکی ئێران لە پاڵ پێشێلکردنی بەربڵاوی مافە مەدەنی و سیاسییەکان، وێنەیەکی نالەباری لە دۆخی مافی مرۆڤ لەو وڵاتەدا دروست کردووە. لە کاتێکدا کۆماری ئیسلامی بە شێوەیەکی بەردەوام درێژە بە دەستبەسەرکردنی سەرەڕۆیانە، سەرکوتکردنی ئازادیی دەربڕین، سنووردارکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی و جێبەجێکردنی بەربڵاوی سزای لەسێدارەدان دەدات، قەیرانی هەژاری و بێبەشبوونی ملیۆنان هاووڵاتی پەراوێز خراوە و کەمتر سەرنجی دەدرێتێ.
هانا هەروەها هۆشداری دەدات کە هەر جۆرە ڕێککەوتنێکی سیاسی یان ئەمنیی ئەگەری کە بەبێ گەرەنتی کاریگەری مافەکانی مرۆڤ ئەنجام بدرێت، نابێت ببێتە هۆی پشتگوێخستنی دۆخی نالەباری خەڵکی ئێران. ئەزموونی ساڵانی ڕابردوو نیشانی داوە کە کەمبوونەوەی گوشارە نێودەوڵەتییەکان لەسەر کۆماری ئیسلامی، لە زۆر حاڵەتدا لەگەڵ توندبوونی سەرکوتی ناوخۆیی، زیادبوونی لەسێدارەدانەکان، دەستبەسەرکردن و ڕفاندنی نەیاران و سنووردارتربوونی کەشوهەوای مەدەنی هاوڕێ بووە.
ملیۆنان ئێرانی ئەمڕۆ نەک تەنها لەگەڵ سەرکوتی سیاسی، بەڵکو لەگەڵ قەیرانێکی قووڵدا لە بواری مافی بژێوی، ئاسایشی خۆراک، تەندروستی و کەرامەتی مرۆییدا ڕووبەڕوون. ڕاپۆرتی “تاران، شاری گیرفانە بەتاڵەکان” بیرهێنەرەوەی ئەوەیە کە لە پشت ئامارە ئابوورییەکانەوە، مرۆڤگەلێک هەن کە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیاتر لە مافی بەهرەمەندبوون لە ژیانێکی ئاسایی، ئارام و شایستە بێبەش دەکرێن.