سازمان حقوق بشری هانا با نگرانی عمیق نسبت به شواهد فزاینده فروپاشی معیشت شهروندان در ایران، توجه افکار عمومی و نهادهای بینالمللی حقوق بشر را به گزارش مستند روزنامه شرق با عنوان «تهران، شهر جیبهای خالی» جلب میکند.
این گزارش تصویری تکاندهنده از زندگی روزمره شهروندانی ارائه میدهد که نه در حاشیه جامعه، بلکه در میان کارمندان، معلمان، بازنشستگان، حقوقبگیران و خانوادههایی قرار دارند که تا چند سال پیش بخشی از طبقه متوسط شهری محسوب میشدند. آنچه امروز در تهران مشاهده میشود صرفاً کاهش رفاه نیست، بلکه سقوط تدریجی میلیونها نفر به زیر حداقل استانداردهای زندگی انسانی است.
یکی از مهمترین یافتههای این گزارش، بازگشت گسترده «نسیه» برای تأمین ابتداییترین نیازهای زندگی است. شرق از شهروندانی روایت میکند که برای خرید کالاهای ضروری، از جمله مواد غذایی روزمره، ناچار به ثبت بدهی در دفتر مغازههای محلی شدهاند. در بخشی از گزارش آمده است که بسیاری از خانوادهها تا پایان ماه توان پرداخت هزینههای اولیه زندگی را ندارند و خرید نسیه بار دیگر به بخشی از اقتصاد روزمره مردم تبدیل شده است.
گزارش همچنین توصیف میکند که برخی شهروندان دیگر قادر به خرید معمول میوه و مواد غذایی نیستند و به جای خرید کیلویی، تنها چند عدد میوه تهیه میکنند. این تغییر الگوی مصرف صرفاً یک مسئله اقتصادی نیست. چنین وضعیتی نشاندهنده کاهش دسترسی شهروندان به تغذیه مناسب و افت مستمر سطح زندگی است.
از منظر حقوق بشر، این وضعیت صرفاً بیانگر فقر اقتصادی نیست، بلکه نشانه نقض گسترده حقوق بنیادین انسانی است.
بر اساس ماده ۲۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر، هر فرد حق دارد از سطح زندگی مناسب برای تأمین سلامت و رفاه خود و خانوادهاش، از جمله خوراک، پوشاک، مسکن، مراقبتهای پزشکی و خدمات اجتماعی ضروری برخوردار باشد.
همچنین ماده ۱۱ میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که جمهوری اسلامی ایران نیز به آن پیوسته است، حق هر انسان به برخورداری از سطح زندگی مناسب، از جمله غذای کافی و بهبود مستمر شرایط زندگی را به رسمیت میشناسد.
بازگشت نسیه برای تأمین نیازهای اولیه، کاهش مصرف مواد غذایی ضروری، ناتوانی خانوارها در تأمین هزینههای روزمره و وابستگی روزافزون به شبکههای غیررسمی اعتبار، همگی نشانههایی از تضعیف جدی حق بر زندگی شایسته و حق برخورداری از حداقل معیشت انسانی هستند.
آنچه گزارش شرق به تصویر میکشد، تنها بحران درآمد نیست. این گزارش از فرسایش تدریجی کرامت انسانی سخن میگوید. هنگامی که خانوادهها برای خرید نان، میوه، دارو یا سایر نیازهای اساسی ناچار به استقراض روزانه میشوند، جامعه با وضعیتی مواجه است که در آن بخش بزرگی از شهروندان دیگر قادر به بهرهمندی از حداقل استانداردهای زندگی نیستند.
سازمان حقوق بشری هانا تأکید میکند که مسئولیت اصلی این وضعیت بر عهده جمهوری اسلامی ایران است. دههها سوءمدیریت ساختاری، فساد گسترده، فقدان شفافیت، سرکوب جامعه مدنی، اولویتدادن به اهداف امنیتی و ایدئولوژیک بر رفاه عمومی، و ناکامی مستمر در تأمین نیازهای اساسی شهروندان، میلیونها ایرانی را در معرض فقر، محرومیت و ناامنی اقتصادی قرار داده است.
هانا با شدیدترین عبارات، وضعیت کنونی را محکوم میکند و هشدار میدهد که نقض مستمر حقوق اقتصادی و اجتماعی مردم ایران در کنار نقض گسترده حقوق مدنی و سیاسی، تصویری نگرانکننده از وضعیت حقوق بشر در کشور ایجاد کرده است. در حالی که جمهوری اسلامی به صورت مستمر به بازداشت خودسرانه، سرکوب آزادی بیان، محدودسازی جامعه مدنی و اجرای گسترده مجازات اعدام ادامه میدهد، بحران فقر و محرومیت میلیونها شهروند نیز به حاشیه رانده شده و کمتر مورد توجه قرار میگیرد.
هانا همچنین هشدار میدهد که هرگونه توافق سیاسی یا امنیتی احتمالی که بدون تضمینهای مؤثر حقوق بشری صورت گیرد، نباید موجب نادیدهگرفتن وضعیت وخیم مردم ایران شود. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که کاهش فشارهای بینالمللی بر جمهوری اسلامی، در موارد متعدد با تشدید سرکوب داخلی، افزایش اعدامها، بازداشت و ربایش مخالفان و محدودتر شدن فضای مدنی همراه بوده است.
میلیونها ایرانی امروز نه تنها با سرکوب سیاسی، بلکه با بحرانی عمیق در زمینه حق بر معیشت، امنیت غذایی، سلامت و کرامت انسانی مواجهاند. گزارش «تهران، شهر جیبهای خالی» یادآور آن است که پشت آمارهای اقتصادی، انسانهایی قرار دارند که هر روز بیش از پیش از حق برخورداری از یک زندگی عادی، امن و شایسته محروم میشوند.