در سیزدهمین سالگرد اعدام شیرکو معارفی، زندانی سیاسی کُرد، سازمان حقوق بشر هانا با بازخوانی پرونده او، به موارد نقض حقوق بنیادین این زندانی، از جمله شکنجه در دوران بازداشت، محرومیت از حق دفاع مؤثر، صدور حکم اعدام در روندی فاقد تضمین‌های دادرسی عادلانه و اجرای پنهانی حکم بدون اطلاع خانواده و وکیل می‌پردازد. معارفی بامداد ۱۳ آبان ۱۳۹۲، پس از بیش از پنج سال حبس، در زندان سقز اعدام شد.
شیرکو معارفی، متولد سال ۱۳۵۹، روز ۹ مرداد ۱۳۸۷ در یکی از روستاهای سقز توسط نیروهای سپاه پاسداران بازداشت شد. او پس از یک هفته بازجویی در بازداشتگاه سپاه سقز، به بازداشتگاه اداره اطلاعات سنندج انتقال یافت و حدود دو ماه در آنجا نگهداری شد. معارفی در گفت‌وگویی که سال ۱۳۹۲ با یکی از فعالان حقوق بشر کُرد انجام داد، از شکنجه جسمی و روانی، بازجویی‌های مستمر، تهدید به بازداشت اعضای خانواده و اجبار به مصرف داروهایی با ماهیت نامعلوم خبر داده بود.
حدود سه ماه پس از بازداشت، شعبه اول دادگاه انقلاب سقز، معارفی را به اتهام «محاربه از طریق عضویت در حزب کومله» به اعدام محکوم کرد. بنا بر اظهارات او، رسیدگی بدوی بدون برخورداری از وکیل انتخابی انجام شد و امکان معرفی وکیل تنها پس از صدور حکم و در مرحله فرجام‌خواهی فراهم آمد. احمد سعید شیخی، وکیل وی، با استناد به سازوکار موسوم به ماده ۱۸ درخواست رسیدگی مجدد ارائه کرد. با وجود پذیرش درخواست، پرونده به شعبه ۲۷ دیوان عالی کشور در قم ارجاع شد و حکم اعدام بار دیگر به تأیید رسید.
معارفی در دوران حبس در زندان سقز نیز با محدودیت‌های شدید مواجه بود. به گفته او، دریافت کتاب شعری از شیرکو بی‌کس، شاعر کُرد، به انتقال تنبیهی‌اش به سلول انفرادی انجامید. همچنین با وجود ابتلا به زخم معده و توصیه پزشکان برای اعزام به بیمارستان، مخالفت اداره اطلاعات مانع دسترسی او به خدمات درمانی مورد نیاز شد.
بر اساس روایت یکی از هم‌بندی‌های معارفی، شامگاه ۱۲ آبان ۱۳۹۲، او به همراه مطلب احمدیان، زندانی سیاسی دیگر، به دستور نوروزی، مسئول وقت حفاظت زندان سقز، به بهانه کشیدن سیگار از بند خارج و پس از بستن دستبند و پابند به سلول انفرادی منتقل شدند. بامداد روز بعد، حدود ساعت ۵:۳۰، معارفی را به بهانه انتقال موقت به زندان سنندج از سلول خارج کردند. او تنها پس از ورود به محل اجرای حکم و مشاهده طناب دار از تصمیم مسئولان برای اعدام خود آگاه شد.
حکم اعدام شیرکو معارفی بامداد دوشنبه ۱۳ آبان ۱۳۹۲، بدون اطلاع قبلی خانواده و وکیل و با حضور مسئولان زندان، دستگاه قضایی و اداره اطلاعات سقز اجرا شد. پیکر او چند ساعت بعد به خانواده تحویل داده شد و همان روز تحت تدابیر شدید امنیتی در آرامستان بانه به خاک سپرده شد.
سازمان حقوق بشر هانا تأکید می‌کند که موارد گزارش‌شده در پرونده شیرکو معارفی، نگرانی‌های جدی درباره نقض حق حیات، ممنوعیت شکنجه و حق برخورداری از دادرسی عادلانه ایجاد می‌کند. مطابق ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، که ایران به آن متعهد است، مجازات اعدام تنها در محدوده سخت‌گیرانه شدیدترین جرایم و با رعایت کامل تضمین‌های دادرسی عادلانه قابل اعمال است. بر اساس تفسیر عمومی شماره ۳۶ کمیته حقوق بشر سازمان ملل متحد، جرایمی که مستقیماً و عامدانه به مرگ منجر نشده‌اند، در این محدوده قرار نمی‌گیرند. بنابراین، صرف عضویت در یک حزب سیاسی، بدون اثبات رفتار واجد شرایط مقرر در ماده ۶، نمی‌تواند مبنای مشروع صدور حکم اعدام باشد.
همچنین، ادعاهای مربوط به شکنجه و اعتراف‌گیری اجباری، محرومیت از وکیل در مرحله رسیدگی بدوی و محدودیت دسترسی به درمان، با الزامات مواد ۷، ۱۰ و ۱۴ میثاق در تعارض جدی قرار دارند. در حقوق داخلی ایران نیز اصل ۳۸ قانون اساسی شکنجه برای اخذ اقرار یا کسب اطلاع را ممنوع می‌داند و انتساب جرم محاربه مستلزم احراز عناصر قانونی آن بر اساس قانون حاکم در زمان ارتکاب رفتار منتسب است. افزون بر این، اجرای حکم بدون اطلاع قبلی خانواده و وکیل و پنهان‌نگه‌داشتن زمان اعدام از محکوم، ضرورت بررسی رعایت تضمین‌های قانونی مرحله اجرای حکم را برجسته می‌کند.
از منظر حقوق بین‌الملل بشر، چنانچه صدور حکم اعدام در نتیجه دادرسی ناقض تضمین‌های اساسی محاکمه عادلانه صورت گرفته باشد، اجرای آن می‌تواند مصداق سلب خودسرانه حیات محسوب شود. سازمان حقوق بشر هانا بر ضرورت تحقیقات مستقل و مؤثر درباره ادعاهای شکنجه، روند رسیدگی قضایی و نحوه اجرای حکم شیرکو معارفی تأکید دارد و خواستار روشن‌شدن مسئولیت مقام‌های دخیل و تضمین حق خانواده او بر حقیقت، عدالت و جبران مؤثر است.