مقدمه
سازمان حقوق بشر هانا در گزارش شماره ۱ خود اعلام میداردکه در پنج روز ابتدایی اعتراضات و اعتصابات در ایران، تجمعات از پایتخت به دست کم ۳۲ شهر در استانهای مختلف گسترش یافته و همزمان با اعتصابهای صنفی و تجمعات خیابانی، برخوردهای امنیتی خشن نیز افزایش یافته است. بر اساس اطلاعات گردآوری شده توسط هانا، در این بازه دست کم ١٥٥ شهروند بازداشت شدهاند، دست کم ۷ نفر جان باختهاند و حداقل ۳۳ مورد مصدومیت گزارش شده است. گزارشها حاکی از آن است که در مواردی از سلاح جنگی، گاز اشک آور، ابزارهای کنترل جمعیت نظیر ماشینهای آبپاش و نیز تیراندازی با ساچمه استفاده شده و در برخی نقاط، درگیریها به خشونت شدید منجر شده است.
هانا این گزارش را بر پایه دادههای میدانی، روایتهای محلی، ویدیوها و تصاویر قابل راستی آزمایی، و اطلاعات دریافتی از شبکههای شهروندی تنظیم کرده است. در برخی موارد، به دلیل محدودیت دسترسی به اطلاعات، قطع یا اختلال اینترنت، و نبود گزارش رسمی شفاف، جزئیات همچنان در حال تکمیل و راستی آزمایی است. هانا در صورت دریافت دادههای جدید، گزارشهای به روزرسانی شده منتشر خواهد کرد.
علت شکل گیری اعتراضات
اطلاعات جمع آوری شده نشان میدهد که اعتراضات اخیر در بستر بحران عمیق اقتصادی و معیشتی و نارضایتی گسترده از وضعیت حکمرانی جمهوری اسلامی شکل گرفته است. در هفتهها و ماههای منتهی به آغاز اعتراضات، روند سقوط ارزش ریال در مقابل دلار، تورم فزاینده، رکود بازار و کاهش شدید قدرت خرید، فشار گستردهای بر خانوارها و اصناف وارد کرده است. بسیاری از کسبه و فعالان اقتصادی از ناتوانی در تامین هزینههای جاری، تداوم فعالیت و حفظ حداقل سودآوری خبر دادهاند.
بر اساس دادههای منتشرشده منابع رسمی در روزهای نزدیک به آغاز اعتراضات، نرخ دلار در بازار آزاد به حدود ۱۴۰ هزار تومان رسیده و همزمان نشانههایی از بی اعتمادی عمومی به ثبات اقتصادی و آینده کشور گزارش شده است؛ از جمله خروج سرمایه از بازار سرمایه و افزایش گرایش به بازارهای موازی مانند ارز و طلا. در چنین شرایطی، اعتصاب بازار تهران در روز نخست، به سرعت به نقاط دیگر تسری یافت و در روزهای بعد به شکل تجمعات خیابانی، راهپیماییهای کوتاه مدت، تعطیلی گسترده مغازهها و پیوستن گروههایی از دانشجویان ادامه پیدا کرد.
گسترش اعتراضات در پنج روز نخست
روز اول، یکشنبه ۷ دی: آغاز اعتراضات با اعتصاب و تجمع بازاریان در تهران. گزارشها از تعطیلی کسب و کارها و شکل گیری تجمعات در اطراف مراکز اقتصادی و تجاری خبر میدهد. همزمان حضور نیروهای امنیتی در برخی نقاط تهران افزایش یافت.
روز دوم تا چهارم: دامنه اعتراضات از تهران فراتر رفت و به شهرهای متعدد در استانهای مختلف گسترش یافت. در کنار اعتصابهای صنفی، تجمعات خیابانی و راهپیماییهای کوتاه مدت گزارش شد. در همین بازه، تحرکات دانشجویی نیز در برخی دانشگاهها آغاز و گسترش یافت. همزمان گزارشهایی از برخوردهای امنیتی، بازداشتها و استفاده از ابزارهای کنترل جمعیت منتشر شد.
روز پنجم، پنجشنبه ۱۱ دی: اعتراضات برای پنجمین روز متوالی ادامه یافت. در برخی شهرها فضای امنیتی تشدید و روند برخوردهای قضایی و امنیتی گستردهتر گزارش شد. در همین روز، گزارشهایی از جان باختن شماری از شهروندان و نیز وقوع درگیریهای شدید در برخی نقاط ثبت شده است.
فراگیری جغرافیایی اعتراضات در شهرهای مختلف
اطلاعات جمع آوری شده توسط هانا نشان میدهد که اعتراضات در پنج روز نخست، علاوه بر تهران، در شهرهای متعدد کشور گزارش شده است. مهمترین نقاط ثبت شده عبارتند از:
تهران: علاوه بر شروع اعتراضات از بازار تهران، در طول پنج روز گذشته گزارشهایی از تجمع، اعتصاب یا حضور پررنگ نیروهای امنیتی در محدودهها و محلات مختلف از جمله بازار تهران، خیابان لاله زار، خیابان ولیعصر، ، خیابان امام خمینی، خیابان جمهوری، خیابان فردوسی،، خیابان بنی هاشم، خیابان ملاصدرا، خیابان خیام، میدان میوه و تره بار، شهر قدس ثبت شده است. در روز پنجم نیز اعتراضات در محدوده میدان تره بار گزارش شده است.
استان فارس: در روز پنجم تجمعات در مرودشت، کوار و ازنا گزارش شده و در روزهای قبل نیز فسا (مقابل فرمانداری)، شیراز و نورآباد ممسنی از نقاط فعال گزارش شدهاند.
استان چهارمحال و بختیاری: در لردگان تجمع در حد فاصل فلکه شهرداری تا مقابل فرمانداری گزارش شد که با شلیک گاز اشک آور مواجه شده است. در جونقان نیز تحرکات اعتراضی ثبت شده است.
استان همدان: تداوم اعتصاب و اعتراض در شهر همدان گزارش شده است.
استان اصفهان: اعتصاب کسبه و تجمعات در اصفهان و تظاهرات در شاهین شهر گزارش شده است. همچنین در روزهای دوم تا چهارم، نقاطی مانند میدان نقش جهان، محله احمدآباد، خیابان یخچال، فولادشهر و نجف آباد نیز در شمار محلهای گزارش شده بودهاند.
سایر شهرها و مناطق گزارش شده در روزهای اول تا چهارم: کوهدشت، الیگودرز، دورود، گناوه، باغملک، کرمانشاه (از جمله خیابان نوبهار)، سبزوار، زنجان، قشم، یزد، اراک، شهر قدس و ملارد. استمرار اعتراضات در روز پنجم نشان دهنده پیوستگی زمانی و گسترش مکانی این تحرکات در سطح کشور است.
الگوی تقابل و خشونت نیروهای امنیتی
گزارشهای دریافتی نشان میدهد حضور نیروهای ضدشورش، خودروهای پلیس و نیروهای لباس شخصی در میادین، خیابانهای اصلی و اطراف مراکز حساس شهری افزایش یافته است. در برخی شهرها برخوردها به استفاده از گاز اشک آور و حتی سلاح جنگی منجر شده است.
بر اساس ارزیابی و تحلیل ویدیو های منتشر خشونت نیروهای امنیتی عبارت بوده از :
- لردگان: شلیک گاز اشک آور برای متفرق کردن تجمع شهروندان در مسیر فلکه شهرداری تا مقابل فرمانداری.
- کرمانشاه: گزارش تیراندازی با سلاح ساچمه ای در برخی نقاط از جمله میدان مصدق و محله دبیر اعظم.
- نهاوند و کوهدشت: گزارش استفاده از تیراندازی و گاز اشک آور برای متفرق کردن معترضان، و استفاده از ساچمه در کوهدشت.
- ازنا: گزارش تجمع مقابل مقر پلیس و وقوع درگیری شدید که بنا بر اطلاعات موجود به جان باختن ۳ نفر و مصدومیت ۱۷ نفر انجامیده است. در این درگیری از سلاح گرم (احتمالا جنگی) استفاده شده است.
همچنین گزارشهایی از بازداشت شهروندان در معابر عمومی و بازارها توسط نیروهای لباس شخصی دریافت شده و در برخی ویدیوها تلاش شهروندان برای جلوگیری از بازداشت افراد مشاهده میشود. در بسیاری از این موارد، هویت نیروهای بازداشت کننده یا محل انتقال افراد روشن نشده است.
آمار بازداشتها
بر اساس اطلاعات گردآوری شده، در پنج روز نخست اعتراضات دستکم ١٥٥ شهروند در قالب ۲۴ رویداد بازداشت شدهاند. بخشی از بازداشتها به صورت فردی با هویت مشخص ثبت شده و بخشی دیگر بازداشتهای گروهی است که در آن هویت همه بازداشت شدگان به روشنی مشخص نیست.
بازداشتهای فردی ثبت شده در تهران:
گزارشهایی از بازداشت شماری از دانشجویان و یک روزنامه نگار منتشر شده که برخی از آنان آزاد شدهاند. همچنین گزارش شده چند نفر در زندان اوین نگهداری میشوند.
اسامی ثبت شده در اطلاعات موجود شامل:
- مهدی بیک (روزنامه نگار)، ابوالفضل مروتی، شاهین شکوهی، عارف هادی نژاد، مبین امینیان، مانی ایدی، امیرحسین قلی زاده، حسن موسوی، سریرا کریمی (برای شماری از این افراد آزادی گزارش شده است)
- الناز کاری، نگار قنبری، هلنا رستمی، معصومه نوری، فاطمه هاشم پور، آیدا (نام خانوادگی نامشخص) با گزارش نگهداری در اوین
- علی حسن بیکیان و علیرضا حمامی (آخرین وضعیت در اطلاعات موجود روشن نیست)
استان خوزستان: سلطان امام خواه (بهبهان) با گزارش بازداشت به دلیل صدور فراخوان و سپس آزادی. همچنین امیرمهدی رزم، ابوالفضل جفش و ابوالفضل آشنود به عنوان بازداشت شدگان ثبت شدهاند.
استان اصفهان: مهشاد کشانی در خیابان قائمیه به عنوان بازداشت شده ثبت شده است.
بازداشتهای گروهی گزارش شده:
- تهران: بازداشت ۱۱ شهروند در میدان شوش و خیابان صابونیان، و یک مورد دیگر با هویت نامشخص در بازار تهران
- فسا: بازداشت ۴ شهروند در جریان تجمع مقابل فرمانداری
- کوهدشت: بازداشت ۲۰ شهروند
- کرمانشاه: بازداشت ١٢ شهروند
- البرز: بازداشت ۱۴ شهروند
- ملارد: بازداشت ۳۰ شهروند
- ایلام بازداشت ٣١ شهروند
هانا تاکید میکند که در شماری از موارد، محل انتقال پس از بازداشت، وضعیت حقوقی و دسترسی بازداشت شدگان به وکیل و خانواده نامعلوم گزارش شده و این امر نگرانی جدی درباره بازداشت خودسرانه و نقض دادرسی عادلانه ایجاد میکند.
وضعیت آماری جان باختگان ومصدومان
جان باختگان: در روز پنجم اعتراضات، دست کم ۷ شهروند جان خود را از دست دادهاند. جزئیات ثبت شده در اطلاعات موجود عبارتند از:
- امیرحسام خدایاری فرد (کوهدشت) با وجود روایتهای متعارض درباره وابستگی او، منابع محلی او را در شمار معترضان اعلام کردهاند
- داریوش انصاری بختیاروند (فولادشهر)
- سجاد والا منش و احمد جلیل (لردگان)
- سه شهروند با هویت نامشخص (ازنا)
جزئیات دقیق نحوه جان باختن این افراد همچنان توسط تیم تحقیقات هانا در حال راستی آزمایی است.
مصدومیتها: طی پنج روز اعتراضات، حداقل ۳۰ مورد مصدومیت ثبت شده است. علت مصدومیتها عمدتا گاز اشک آور، ضرب و شتم و ابزارهای کنترل جمعیت عنوان شده و در بسیاری موارد هویت مصدومان روشن نیست. همچنین در اطلاعات موجود آمده که مقامات مسئول در فسا و کوهدشت مدعی شدهاند ۱۶ نفر از مصدومان در این شهرها از نیروهای انتظامی و امنیتی بودهاند.
سازمان حقوق بشر هانا با بررسی و رصد لحظه به لحظه اعتراضات در سراسر کشور، طی گزارشهای آتی خود آخرین حوادث و نقض حقوق بشر در جریان اعتراضات مردم را مستند و گزارش خواهد نمود.
.